۱۳۸۸ اردیبهشت ۱۵, سهشنبه
عرف زمان و تغيير حكم غيرعبادی
محمد تقی فاضل میبدی
مدتي است موضوع اعدام كودكان زير 18 سال تبديل به يكي از نگرانيهاي اصلي كنشگران سياسي و اجتماعي ايران شده است. در اين ميان براي اينكه چهره واقعي دين اسلام براي جهانيان روشن شود از بازتابهاي منفي اعدام كودكان زير 18 سال درعرصه بينالمللي جلوگيري شود، جمعي از فقها، حقوقدانان و فعالان اجتماعي و سياسي چارهاي جز صدور بيانيه براي مخالفت با تعيين مجازات مرگ براي كودكان زير 18 سال نديدند.
روشنگري و تبيين ضمير روشن اسلام به جهانيان هم تنها با تجديدنظر در برخي از قوانين غيرعبادي و به روز كردن اين قوانين عملي است.
بحث مجازات و اعدام در قانون مدني ما براساس سن بلوغ تعيين شده است؛ در كتب شرعي سن بلوغ پسران را 15 سال قمري و سنبلوغ دختران را 9 سال قمري تعيين كردهاند و براساس شرع اين سن قمري زماني است كه دختر و پسر بالغ ميشوند. پس از اين سن است كه يك فرد مسلمان تكليف دارد و حد و حدود بر او جاري ميشود. با وجود اين پيشينه، شخصا بر اين باورم اين ديدگاه مورد اتفاق نيست، اگر هم فقيهي براين اساس فتوا داده اين ديدگاه را ناظر به همان زمان صدور روايت در محيط عربستان صادر كرده است. در واقع اين فتوا در هر كجا و هر زمان قابل قبول نيست و نميتوان اين حد از بلوغ را بدون در نظر گرفتن محيط در هر جا اعمال كرد. از سويي اين مساله به صراحت در قرآن كريم هم نيامده است، قرآن كريم ميگويد علامت بلوغ رشد جنسي است، يعني زماني كه فرد به رشد جنسي برسد، تكليف بر او جاري است. افزون براين امام علي (ع) نيز حديث با اهميت و قابلتوجهي در اين زمينه فرمودهاند، اميرالمومنين در اينباره ميگويند، حدود وقتي جاري ميشود كه فرد به حد احتلام رسيده باشد حتي امام اول شيعيان هم در اين زمينه سن را ذكر نكردهاند.
در كتب ديني و شرعي هم منابع زيادي در اين زمينه وجود دارد كه ميتوان به آنها تكيه كرد. مرحوم «صاحب جواهر» نويسنده مشهور كتاب فقهي شيعي جواهرالكلام جملهاي با اين مضمون دارند كه بلوغ مانند عبادت يك امر شرعي نيست، يعني نماز و روزه يك امر شرعي است اما تعيين حدبلوغ شرعي نيست بلكه بلوغ پديدهاي طبيعي است كه بايد با لحاظ كردن عرف و لغت آن را شناخت.
با اين اوصاف اگر بلوغ را يك امر عرفي بدانيم بايد عرف زمان نسبت به قانون مجازات را در نظر بگيريم. اگر صاحبنظران در حوزه قانون به اين نتيجه رسيدهاند كه مجازات انسان كمتر از 18 سال يك عمل غيرانساني است، يعني مجازات يك انسان رشد نيافته به حساب ميآيد بايد در اين بخش از قانون تجديدنظر كرد. در اجراي هر قانوني بايد زمان و محيط را درنظر گرفت در غير اينصورت نميتوان گفت در اجراي اين قانون عدالت رعايت شده است. از سوي ديگر براين باورم كه اسلام با آن نگاه گسترده و منعطفي كه نسبت به تحول اجتهاد در بستر زمان دارد به انسان مجتهد اين اجازه را ميدهد كه نسبت به مسائل غيرعبادي به ويژه در زمينه مسائل كيفري نسبت به زمانه تجديدنظر به عمل بياورد. اين روزها هم مسائل كيفري همان معناي حقوقبشر را دارند، يعني يكي از راههايي كه ميتوان از طريق آن به رعايت حقوق بشر نزديك شد، مساله تجديدنظر در نوع مجازاتهاست. به هر حال آنطور كه به نظر ميرسد و براساس سخن بزرگان شرع اسلام مجازات در اين دين الهي بيش از هر چيز يك امر بازدارنده است و نه يك امر كيفردهنده.
همه بر اين باوريم كه مجازاتهايي كه در شريعت اسلام مقرر شدهاند براي اين هستند كه جلوي ارتكاب جرم گرفته شود و جامعهاي عاري از جرم داشته باشيم با اين وصف هيچ اجباري به اجراي يك حكم غيرعبادي در يك طريق ثابت نداريم. اگر عرف زمان راه بهتري را براي بازدارندگي از جرم به ما پيشنهاد كرد و اين عرف مغايرتي با دين اسلام نداشت، ميتوان آن روش ديگر را جايگزين كرد.
اعدام كودكان زير 18 سال با تمام عرفهاي حاكم بر دنياي امروز مغايرت دارد، همانطور كه ميدانيم ازدواج با دختر 9 ساله در شرع جايز است اما عرف زمان ازدواج يك كودك 9 ساله را نميپذيرد به اين ترتيب قانون هم براساس اين عرف تغيير كرده و اين ازدواج را قانوني نميشمارد.
بايد بپذيريم كه در اين گونه مسائل ميتوان تجديدنظر كرد، اين تنها راه رسيدن به هدف اصلي اسلام است. اسلام يعني تحقق عدالت در جامعه و از بين رفتن جرم در ميان مردم، با اين وصف بايد بهترين راه و آسانترين راه را براي برخورد با مجرم اختيار ميكنيم. نكته مهم اين است كه نبايد توصيهها و احاديثي را كه درباره رافت اسلامي وجود دارد، ناديده بگيريم. پيامبر خدا ميفرمايند: «من با يك دين آسان برانگيخته شدم.»
بايد رافت دين اسلام را به كودكان و جوانان امروز نشان داد، بايد به آنها نشان داد كه ميتوانند فرصتي دوباره براي درك موهبت زندگي، برخورداري از تربيت و شناخت مصالح داشته باشند، در حال حاضر هم قوانين بيشتر كشورها و نظر بسياري از كارشناسان هم بر همخواني نداشتن اين قانون با عرف امروز صحه ميگذارد. اسلام دين رافت است. حتي قرآن كريم هم نسبت به كسي كه مرتكب قتل عمد شده ما را به عفو و بخشش دعوت ميكند. در اين ميان چگونه ميتوان به اين تفسير رسيد كه اسلام موهبت زندگي را از كودكي كه هنوز به سن 18 سال نرسيده است و دركي از خوبيها و بديها ندارد، بگيرد.
منبع: اعتماد ملی
روشنگري و تبيين ضمير روشن اسلام به جهانيان هم تنها با تجديدنظر در برخي از قوانين غيرعبادي و به روز كردن اين قوانين عملي است.
بحث مجازات و اعدام در قانون مدني ما براساس سن بلوغ تعيين شده است؛ در كتب شرعي سن بلوغ پسران را 15 سال قمري و سنبلوغ دختران را 9 سال قمري تعيين كردهاند و براساس شرع اين سن قمري زماني است كه دختر و پسر بالغ ميشوند. پس از اين سن است كه يك فرد مسلمان تكليف دارد و حد و حدود بر او جاري ميشود. با وجود اين پيشينه، شخصا بر اين باورم اين ديدگاه مورد اتفاق نيست، اگر هم فقيهي براين اساس فتوا داده اين ديدگاه را ناظر به همان زمان صدور روايت در محيط عربستان صادر كرده است. در واقع اين فتوا در هر كجا و هر زمان قابل قبول نيست و نميتوان اين حد از بلوغ را بدون در نظر گرفتن محيط در هر جا اعمال كرد. از سويي اين مساله به صراحت در قرآن كريم هم نيامده است، قرآن كريم ميگويد علامت بلوغ رشد جنسي است، يعني زماني كه فرد به رشد جنسي برسد، تكليف بر او جاري است. افزون براين امام علي (ع) نيز حديث با اهميت و قابلتوجهي در اين زمينه فرمودهاند، اميرالمومنين در اينباره ميگويند، حدود وقتي جاري ميشود كه فرد به حد احتلام رسيده باشد حتي امام اول شيعيان هم در اين زمينه سن را ذكر نكردهاند.
در كتب ديني و شرعي هم منابع زيادي در اين زمينه وجود دارد كه ميتوان به آنها تكيه كرد. مرحوم «صاحب جواهر» نويسنده مشهور كتاب فقهي شيعي جواهرالكلام جملهاي با اين مضمون دارند كه بلوغ مانند عبادت يك امر شرعي نيست، يعني نماز و روزه يك امر شرعي است اما تعيين حدبلوغ شرعي نيست بلكه بلوغ پديدهاي طبيعي است كه بايد با لحاظ كردن عرف و لغت آن را شناخت.
با اين اوصاف اگر بلوغ را يك امر عرفي بدانيم بايد عرف زمان نسبت به قانون مجازات را در نظر بگيريم. اگر صاحبنظران در حوزه قانون به اين نتيجه رسيدهاند كه مجازات انسان كمتر از 18 سال يك عمل غيرانساني است، يعني مجازات يك انسان رشد نيافته به حساب ميآيد بايد در اين بخش از قانون تجديدنظر كرد. در اجراي هر قانوني بايد زمان و محيط را درنظر گرفت در غير اينصورت نميتوان گفت در اجراي اين قانون عدالت رعايت شده است. از سوي ديگر براين باورم كه اسلام با آن نگاه گسترده و منعطفي كه نسبت به تحول اجتهاد در بستر زمان دارد به انسان مجتهد اين اجازه را ميدهد كه نسبت به مسائل غيرعبادي به ويژه در زمينه مسائل كيفري نسبت به زمانه تجديدنظر به عمل بياورد. اين روزها هم مسائل كيفري همان معناي حقوقبشر را دارند، يعني يكي از راههايي كه ميتوان از طريق آن به رعايت حقوق بشر نزديك شد، مساله تجديدنظر در نوع مجازاتهاست. به هر حال آنطور كه به نظر ميرسد و براساس سخن بزرگان شرع اسلام مجازات در اين دين الهي بيش از هر چيز يك امر بازدارنده است و نه يك امر كيفردهنده.
همه بر اين باوريم كه مجازاتهايي كه در شريعت اسلام مقرر شدهاند براي اين هستند كه جلوي ارتكاب جرم گرفته شود و جامعهاي عاري از جرم داشته باشيم با اين وصف هيچ اجباري به اجراي يك حكم غيرعبادي در يك طريق ثابت نداريم. اگر عرف زمان راه بهتري را براي بازدارندگي از جرم به ما پيشنهاد كرد و اين عرف مغايرتي با دين اسلام نداشت، ميتوان آن روش ديگر را جايگزين كرد.
اعدام كودكان زير 18 سال با تمام عرفهاي حاكم بر دنياي امروز مغايرت دارد، همانطور كه ميدانيم ازدواج با دختر 9 ساله در شرع جايز است اما عرف زمان ازدواج يك كودك 9 ساله را نميپذيرد به اين ترتيب قانون هم براساس اين عرف تغيير كرده و اين ازدواج را قانوني نميشمارد.
بايد بپذيريم كه در اين گونه مسائل ميتوان تجديدنظر كرد، اين تنها راه رسيدن به هدف اصلي اسلام است. اسلام يعني تحقق عدالت در جامعه و از بين رفتن جرم در ميان مردم، با اين وصف بايد بهترين راه و آسانترين راه را براي برخورد با مجرم اختيار ميكنيم. نكته مهم اين است كه نبايد توصيهها و احاديثي را كه درباره رافت اسلامي وجود دارد، ناديده بگيريم. پيامبر خدا ميفرمايند: «من با يك دين آسان برانگيخته شدم.»
بايد رافت دين اسلام را به كودكان و جوانان امروز نشان داد، بايد به آنها نشان داد كه ميتوانند فرصتي دوباره براي درك موهبت زندگي، برخورداري از تربيت و شناخت مصالح داشته باشند، در حال حاضر هم قوانين بيشتر كشورها و نظر بسياري از كارشناسان هم بر همخواني نداشتن اين قانون با عرف امروز صحه ميگذارد. اسلام دين رافت است. حتي قرآن كريم هم نسبت به كسي كه مرتكب قتل عمد شده ما را به عفو و بخشش دعوت ميكند. در اين ميان چگونه ميتوان به اين تفسير رسيد كه اسلام موهبت زندگي را از كودكي كه هنوز به سن 18 سال نرسيده است و دركي از خوبيها و بديها ندارد، بگيرد.
منبع: اعتماد ملی
اشتراک در پستها [Atom]